Giriş
Yirmi birinci yüzyılın ilk yarısında Amerika Birleşik Devletleri ve Çin arasında müthiş bir teknoloji yarışı ve savaşı yaşanıyor. Her iki ülke de teknoloji yarışını kazanmak ve yapay zekanın önemli bir rol oynayacağı dijital çağda 4. Sanayi Devrimi’nin tüm avantajlarından yararlanmak istiyor. Hızla gelişen iletişim teknolojisinin de yardımıyla her geçen gün daha da yakınlaşan, birbirine bağımlı hale gelen bir dünyada yaşıyoruz. Önümüzdeki yıllarda kapitalizmin itici gücü sanayi devrimlerinin belirleyicisi olan teknolojik gelişmeler ve bilimsel araştırmalar gündemimizin ana başlıkları arasında daha fazla yer alacaklardır.
Diğer ülkeler de bu hızlı teknolojik gelişmelerin gerisinde kalmayıp, onları yakalamaya çalışıyorlar. İşte, Türkiye’nin uluslararası piyasalarda daha güçlü bir şekilde rekabet edebilmesi için, teknolojik gelişmeleri yakından izlemesi ve öncelikle vasat bir piyasa ekonomisinden “inovasyon ekonomisi”ne geçmesi ve yüksek teknoloji ürünlerini üretip, ihraç etmesi zorunlu hale gelmiştir. Bunun anlamı, artık Türk ekonomisinin öncelikle ihracat pazarlarına ucuz ve emek yoğun ve orta düzeydeki teknoloji ile mal üreten ve ihracat yapan bir ekonomi konumundan hızla çıkmasıdır.
İnovasyon odaklı bir ekonomide, modern teknolojileri uygulayarak, yeni mallar üretmek ve ülkenin uluslararası rekabet gücünü yükseltebilmek için, en önemli koşul, yüksek vasıflı işgücü sayısını (human capital) arttırabilmektir. Bu hedefe ulaşmanın da ön koşulu, ekonomide ve eğitim sisteminde köklü ve kapsamlı yapısal reformları hayata geçirerek, uluslararası düzeyde rekabet edebilecek bir eğitim ve gelişmişlik donanımına sahip üniversitelerin ve araştırma merkezlerinin kurulmasına veya mevcut kurumların yeniden yapılanmalarıdır.
Türkiye Ekonomisi Teknoloji Yarışının Neresinde?
2024 yılında, orta teknoloji ürünleri Türkiye’nin imalat ihracatının %40,3’ünü oluştururken, yüksek teknoloji ürünleri ise sadece %5,1’ini oluşturdu. Ancak, yüksek teknoloji ihracatının payı, %15-20 olan OECD ve Avrupa Birliği ortalamalarının önemli ölçüde altında kalmaktadır.[1] Bu koşullarda, Türkiye’nin teknoloji devrimini yakalayabilmesi için, ilk adım yüksek eğitim sisteminde köklü ve kapsamlı reformları gerçekleştirmektir. Bu değişim sürecini belirleyecek üç temel koşul ise inovasyon, girişimcilik ve yönetimdir; ek olarak, bunları gerçekleştirecek, iyi yetişmiş, üstün vasıflı insan kaynağıdır.
Türkiye’deki Üniversitelerimizin Dünya Sıralamasındaki Yeri:
Kısaca sorumuz: Vasıflı insan kaynağının merkezi olan Türkiye’deki yüksek eğitim kurumları bugün dünya üniversiteler sıralamasının neresindedir? Tartışmamıza başlamadan önce, bir noktaya açıklık getirmek istiyoruz. Bu yazımızdaki tartışma konumuz kişilerle ilgili değil; kurumlar olarak sadece üniversiteleri konu ediyoruz. Bugün, Türkiye’de ve yurt dışında önde gelen üniversitelerde kendi alanlarında görev yapan başarılı, saygın, çok sayıda değerli bilim insanlarımız var. Kurumlara saygınlık kazandıran, görev alan insanların sayısı ve sahip oldukları unvanlar değil, unvanları ve kurumları onurlandıran çalışanlarıdır.
Türkiye’de 2026 itibarıyla yaklaşık 209 üniversite bulunmaktadır; bunların 130’u devlet, 79’u vakıf üniversitesidir. Bu yüksek eğitim kurumları İstanbul ve Ankara başta olmak üzere tüm ülkeye yayılmış ve yaklaşık her ilde bir üniversite bulunmaktadır.
Burada, önemli olan faaliyet gösteren üniversitelerin sayısı değil, üniversitelerimizin dünya sıralamasındaki yerleridir. Üniversitelerimizi sadece ulusal ligimizde sıralamanın yeterli olmadığını, uluslararası liglerde de yerimizin de çok önemli olduğunu da unutmamamız gerekiyor.
Her yıl üniversitelerin dünya sıralamasındaki yerlerini değerlendiren Times Higher Education (THE), 2026 Dünya Üniversiteleri sıralamasında, Türkiye’den 209 üniversiteden sadece 109 üniversiteye yer vermiştir ve 100 üniversitemiz daha araştırma başında değerlendirme dışında kalmışlardır.[2]
Times Higher Education’ın 2026 yılında yayımlanan sıralamasına göre,[3] Türkiye’deki 109 üniversiteden sadece 4’ü ilk 500’e girebildi. Bunlar sırasıyla, Koç Üniversitesi (301-350), Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sabancı Üniversitesi (351-400) ve Boğaziçi Üniversitesi (401-500)’dir. Geriye kalan üniversitelerimiz 500’den 1500’e kadar sıralanıyorlar.[4] THE sonuçlarına göre, 109 üniversitemizi üç gruba ayırabiliriz: (1) Türkiye’nin süper liginde yer alan, fakat dünya sıralamasında 300-500 arasında olan 4 üniversitemiz bulunmaktadır. İkinci grupta, Türkiye’de 500-1000 arasında yer alan 11 üniversitemizin 9’u (801-1000) aralığında sıralanmaktadırlar. Geriye kalan 94 üniversitemiz sıralamada 1000-1500 arasında yer bulmuşlardır. Sıralamalar, öğretim, araştırma, atıflar ve uluslararası işbirliği gibi çeşitli performans göstergelerine dayanmaktadır.[5]
Üniversitelerin uluslararası sıralama sonuçları bize, günümüzde üniversitelerimizin uluslararası düzeyde durumunu açıkça gösteriyor. Türkiye süper liginde ön sıralarda yer alan üniversitelerimizin hiçbirinin dünya sıralamasında ilk 300’e giren üniversitelerin arasında yer alamadığını ve 300 sonrasında sıralandıklarını gösteriyor. Bu durum uzun bir süredir de devam ediyor.
Teknoloji devrimlerinin birbirini izlediği ve bilimsel alanda uluslararası rekabetin yoğun olduğu bir dönemde, bu yarışın içinde olabilmemiz için hızlı bir şekilde, geniş ve radikal bir “Üniversite Reformu”na gitmemiz kaçınılmazdır: Bu reform hareketi, yurt dışındaki seçkin üniversitelerin işlevsel, yapısal ve özerklik özellikleri esas alınarak hayata geçirilmelidir. İçinde bulunduğumuz durum, bana Gandhi’nin bir sözünü hatırlattı: “…karakteri olmayan eğitim, sosyal bir günahtır…” demişti. [6]
Üniversite Reformu için Önerilerimiz:
Dünyanın önde gelen “saygın” üniversitelerinin en belirgin özelliği, dünya sıralamasında ilk 100 içerisinde yer almalarıdır. Bu gruba giren üniversiteler, ülkelerin en başarılı öğrencileri ile üst düzey bilim insanlarından oluşur. Bunların uluslararası saygınlıkları güçlüdür ve ülke içinden ve dışından kabul edilecek öğrenciler için özel sınav ve mülakatlar yaparlar. Devlet ve özel vakıflar, mezunlar ve iş dünyası bu üniversitelere güçlü bir mali destek ve ayrılıcak sağlıyor. Öğrencilerini burslarla ve araştırmacılarını mali fonlarla destekliyorlar.
Son yüzyılda, özellikle bugün Pasifik ülkeleri arasında yer alan Japonya, Güney Kore, Singapur ve Hindistan, ekonomik kalkınma süreçlerine köklü bir eğitim reformuyla başlamışlardır. Japonya 1876 Meiji Devrimi ile eğitim reformlarını başlatmış ve binlerce öğrenciyi öncelikle ABD’deki üniversitelere eğitime göndermişlerdi. Daha sonra, Güney Kore, Singapur ve Hindistan aynı yolu izlemişlerdir. Yurt dışından gelen mezunlar ülkelerine geri döndüklerinde, kendi ülkelerindeki seçkin üniversitelerin kuruluşlarına büyük katkıda bulunmuşlardır.
Times Higher Education 2026’ya göre, Çin’in son 50 yılda 33 üniversitesi ilk 500’e girmiştir. İlk 7 üniversitesi ise, 100’un içindedir. Güney Kore’nin 2 üniversitesi dünya sıralamasında ilk 100’e girerken, Singapur’un mevcut iki üniversitesi dünya sıralamasında ilk 100’de yer almaktadır.[7]
Türkiye’de, 1933 yılında çıkarılan 2252 sayılı yasa ile Darülfünun kapatılmıştır, yerine Maarif Vekâletine bağlı yeni bir üniversite kurulması öngörülmüştür. 1 Ağustos 1933 tarihinde Almanya’dan gelen bilim insanları ile birlikte yeni bir kadro ve yapı ile İstanbul Üniversitesi açılmıştır. Atatürk’ün başlattığı yüksek eğitim reformu, Türk eğitim tarihinde önemli bir dönüm noktası olmuş, laik ve modern bir eğitim sisteminin temellerini atmıştır.
Buna ek olarak, 1416 sayılı kanun, “Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanun” 16 Nisan 1929’da Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Bu yasa çercevesinde yüzlerce lisans ve lisansüstü öğrenciler devlet hesabına yurt dışına gönderilmişlerdir. Yurt dışı eğitim sonrasında ülkemize geri dönmüşler ve bir bölümü de devlet üniversitelerinde görev almışlardır.
Önerilerimiz:
- Saygın Üniversiteleri Oluşturmak ve Var Olanları Güçlendirmek:
Times Higher Education 2026 Dünya Üniversiteleri sıralamasında[8], öncelikle ilk 500 listesine giren üniversitelerimizi diğerlerinden ayırmak gerekiyor. Üniversite Reform Hareketi’nin ilk adımı, bu grupta yer alan devlet veya vakıf üniversitelerinin oluşumuna ve gelişimine devletçe daha fazla mali kaynak ayrılmalı ve katkı yapılmalıdır. Her yıl THE sıralamasında, önce 300 den 200’e ve daha sonra aşağıda doğru olumlu yönde bir ilerleme göstermeleri halinde, devletçe mali yardımlar artırılabilir. Buna ek olarak, bu üniversitere giriş sınavları için, diğerlerinden ayrı bir sözlü ve yazılı giriş sınavı yönetmeliği uygulanmalıdır.
Geriye kalan ünversiteleri de uluslararası sıralamadaki yerlerine göre, 500-1000 ve 1000-1500 iki alt lige ayırabiliriz. Her yıl değişen Times Higher Education sıralamasına göre, alttan bir üst lige geçmeleri gösterdikleri performansa göre yükseltilebilir ve başarıları mali yönden desteklenebilir.
- Üniversitelerinin Birleştirilmesi:
THE dünya üniversiteleri sıralamasında 100 üniversitemiz sıralamaya dahi alınmamışlardır. Üniversite Reform Hareketi’nin ikinci ayağı, yerleşim olarak birbirine yakın devlet üniversiteleri birleştirilerek, tek ve güçlü bölge üniversiteleri haline dönüştürülebilir. Bu yaklaşımla, bu grupta yer alan üniversiteler mali, yönetim ve organizasyon açısından daha da güçlendirilebilir, öğretim elemanları daha etkin istihdam edilebilir ve mali kaynakların israfı da önlenebilir. Ayrıca, üniversitelerin programları ekonomik, sosyal ve teknolojik gelişmelere göre her yıl tekrar gözden geçirilerek, mezunların iş bulabilme olanakları artırılabilir.
Acil Sorunumuz
Türkiye içinde bulunduğu ekonomik koşullar ve özellikle yüksek enflasyon nedeniyle maliyetler arttı; ilk sıralarda yer alan vakıf üniversiteleri yıllık üniversite harçlarını yaklaşık 1,5 milyon TL (28 bin Euro) seviyesine yükselttiler. Mevcut ekonomik koşullarda ortalama gelir düzeyine sahip velilerin bu harç tutarını karşılaması son derece güçleşiyor. Bu durumda, eğer öğrenciler kurumlardan burs alamadıkları takdirde, kayıtlarını dondurmak veya borçlanmak yoluna gidiyor. Bir başka seçim yolu da, bazı öğrenciler yurt dışına gitmeyi tercih ediyorlar. Bu düzeydeki bir üniversite harcıyla, kabul edildikleri takdirde, Almanya başta olmak üzere Avrupa’nın devlet üniversitelerinde düşük öğrenci harçları ödeyerek oralarda eğitimlerini sürdürmeleri onlara mali açıdan daha avantajlı gözüküyor.
Öte yandan, maliyet artışları, vakıf üniversitelerinin mali kaynaklarını da zorluyor. Bir yandan, eğitim ücret artışları kontenjanda öngörülen öğrenci sayısını sınırlarken, öte yandan üniversite vakıflarını ek mali kaynaklar aramaya zorlayabilir. Bu ekonomik koşullarda, Koç, Sabancı ve Bilkent gibi kurumsallaşmış özel vakıf üniversitelerinin dışında kalan üniversitelerin ayakta kalabilmeleri daha da güçleşebilir. Bu bağlamda, Bilgi Üniversitesi örneğinde olduğu gibi, özel vakıf üniversitelerinin uzun dönemde varlıklarını sürdürebilmeleri için profesyonel, kurumsallaşmış bir yönetim oluşturmaları gerekir ve finansal zorunlululuk halinde, diğer üniversitelerle birleşebilir, güvenilir yerli veya yabancı üniversitelerle ve vakıflarla ortaklığa gidebilirler.
Yurt Dışına Öğrenci, Öğretim Üyesi ve Vasıflı İşgücü Göç Akımı
Bir taraftan, Türkiye’nin uzun bir süredir içinde bulunduğu ekonomik ve siyasi koşullar, öte yandan, Avrupa nüfusunun yaşlanması nedeniyle, özellikle Almanya başta olmak üzere Avrupa ülkelerinin ihtiyaç duydukları genç ve vasıflı işgücü talebi artışı, yurt dışına göçü hızlandırmıştır. Her yıl düzenlenen Yüksek Eğitim Fuarları ile ülkelerine yeni öğrenciler kazanmaya çalışıyorlar.
Türkiye’de lisans ve lisansüstü eğitimleri tamamlamış mezunlar, öncelikle tıp, iletişim ve bilgisayar mühendisliği alanlarında yurt dışına yoğun bir şekilde göç etmeye başladı. Buna yetenekli ve başarılı genç öğretim üyelerinin göçünü de ekleyebiliriz.
Son yıllarda ortaya çıkan bir diğer bir kaygı verici eğilim de üst düzeyde İngilizce, Almanca ve Fransızca yabancı dillerde eğitim veren devlet ve özel yabancı liselerin mezunlarının, çoğunlukla yurt dışında ve özellikle Almanya’daki üniversitelerde lisans ve lisansüstü eğitimi tercih etmeleridir. Bu gelişmenin nedenleri arasında, öncelikle, önde gelen vakıf üniversitelerinin talep ettikleri yüksek harçlar ve bu liselerden mezun oldukları okullardan aldıkları diplomaların yurt dışındaki üniversiteler tarafından eşdeğer kabul edilmesi bulunuyor. Özet olarak, Türkiye sadece yetişmiş vasıflı genç kuşağı kaybetmiyor, bunun yanı sıra, geleceğin genç kuşaklarıyla da vedalaşıyor.
Özet olarak yapılabilecek kararlı ve çağdaş bir “Ünivesite Reform” programıyla devlet ve özel seçkin ünversiteler mali alanda güçlendirilebilir, bu üniversitelerde eğitim gören öğrencilerin harç ve geçim giderleri geniş çapta devlet, vakıflar ve kurumlar tarafından desteklenmesi teşvik edilebilir. Öncelikle, Türkiyenin her tarafına yayılmış devlet ve vakıf üniversiteleri kendi aralarında küçük gruplar halinde birleştirilerek bölge üniversiteleri kurabilirler, üniversitelere sağlanacak mali yardımlar ve burslar sayesinde, öğrencilerin yurt dışına gidişleri bir ölçüde sınrlandırılabilir. Fakat her şeyden öte, eğitimin, bilimsel araştırmaların yapılabilmesi için, özgür bir tartışma ortamına ve özerk üniversitelere ihtiyaç vardır.
Albert Einstein’nin belirtiği gibi “..Bir ülkenin geleceği o ülke insanlarının göreceği eğitime bağlıdır…”[9]
[1] Advanced Manufacturing, International Trade Administration, 2026-01-29, https://www.trade.gov/country-commercial-guides/turkey-advanced-manufacturing
[2] Best universities in Turkey 2026,THE, https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-turkey
[3] THE dünya üniversite sıralamaları, beş ana kriter üzerine dayanmaktadır: Öğretim (the teaching environment) (30%); Araştırma (the research environment) (30%); Atıf alınan yayınlar (citations) (27.5%); Uluslararası görünüm (international outlook) (7.5%); Endüstriyel gelirler (industry income) (5%). https://universitenitanit.com/tukiyedeki-en-iyi-universiteler
[4] https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-turkey
[5] Bkz. A.g.e.
[6] Helmut Schmidt, Toplumda Ahlak Arayışı, Sabancı Üniversitesi,2002, s.69.
[7] Best universities in China 2026,THE, https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-china
[8] A.g.e.
[9] ttps://www.meshursozler.com/meshur-sozleri/1-albert-einstein-sozleri.html#google_vignette
Bir cevap yazın