Devletler emeği hiç bu kadar verimli vergilendirmemişti. Yerini alan makineyi de hiç bu kadar cömertçe desteklememişti.
Ankara’da soğuk ve gri bir kasım sabahıydı. Vergi dairesinde mesai yeni başlamış, radyatörler henüz ısınmamıştı. Köşedeki ekranda, gece boyunca çalışan sistemin sabah raporu duruyordu.
“Üstadım, yapay zeka gece iki bin dosya daha işaretlemiş. Hepsi sahte fatura şüphesi.”
“Dün de öyleydi. Makine yorulmak bilmiyor.”
İki memurdan genç olanı ekranı kendine doğru çevirdi.
“Bir şey daha var. Şu şirketin beyannamelerinde çalışan sayısı üç çeyrektir düşüyor. Cirosu düşmüyor ama.”
“Bizim işimiz ciro değil, beyan.”
“Biliyorum Murat Şefim. Ama yapay zeka bizim işimizi de yapmaya başladı. Sıradaki düşüş bizim bordro olmasın sakın?”
Murat Şef yavaşça gözlüğünü çıkardı. Başını kaldırarak kapıya doğru seslendi:
“Melek Hanım, çayımızı tazeler misiniz?”
Konuşma kurgusal. Sistem ise gerçek. Gelir İdaresi Başkanlığı ile TÜBİTAK’ın ortaklaşa geliştirdiği KAŞİF sistemi, 2026 yılında devreye alındı. Anadolu Ajansı’nın aktardığına göre¹, yapay zeka her gün yaklaşık dört milyon mükellefin kayıtlarını analiz ediyor. “Herhangi bir ön tanım ya da kural olmadan” şüpheli örüntüleri tespit ediyor. Daha ilk taramalarda, son üç ayda kurulup 276 milyar liralık fatura düzenleyen 2 bin 550 mükellefi yüksek riskli olarak işaretledi.
Ve genç uzmanın endişesi de bütünüyle hayal ürünü değil. Amerikan vergi idaresi IRS, kendi yayımladığı verilere göre², 2025 yılında çalışanlarının yüzde 27’sini kaybetti. Mart ayında yayımlanan Sayıştay (GAO) raporuna göre³, kurumun yapay zeka envanterinde 126 uygulama yer alıyor. Rapora göre kurum, yapay zekadan yararlanmak için aslında daha fazla uzman personele ihtiyaç duyuyor.
Devlet mükellefi artık daha iyi görüyor. Peki vergiyi nereden topluyor? Türkiye’de cevap her maaş bordrosunda ve her fişte yazılı. 2026’nın ilk dokuz ayında⁴ vergi gelirlerinin yüzde 59’u dolaylı vergilerden geldi. Gelir vergisinin yüzde 91’i kaynakta kesinti yoluyla toplandı. Gelir İdaresinin 2025 raporuna göre⁵ bu tutarın yaklaşık yarısı, ücret ve ücret sayılan ödemelerden oluşuyor. Kurumlar vergisinin tüm vergi gelirlerinde aldığı pay ise yalnızca yüzde 12. Ücretli maaşını almadan ve tüketici de daha alışverişini tamamlamadan devlet payını alıyor. Mekanizma her yerde aynı.
Bordronun Kurduğu Devlet
Bu sistemin ABD’deki doğum tarihi 1943.
İkinci Dünya Savaşı’nın ortasında ABD devleti, devasa savaş bütçesini finanse etmek için o zamana dek çoğunlukla varlıklı kesimden alınan gelir vergisini kitlesel bir vergiye dönüştürdü. Hayatında hiç beyanname vermemiş on milyonlarca ücretli bir anda vergi borçlusu oluverdi. Ancak birçok kişinin kenarda böyle bir birikimi yoktu. Ödemeyen için ise yasanın çaresi ağır cezalar ve kovuşturmaydı.
Hazine Bakanı Henry Morgenthau hesabı ekibinin önüne koydu: “Ya beş milyon kişiyi gidip tutuklamak zorunda kalırsak?”⁶
Çözüm, New York Fed Yönetim Kurulu Başkanı Beardsley Ruml’dan geldi. Ruml, aynı zamanda ünlü Macy’s mağazasının haznedarıydı. Reyonda basit bir tüketici davranışını görmüştü: Yıl sonunda büyük bir faturayla karşılaşmaktan korkan müşteri, aynı tutarı taksitle seve seve ödüyordu. Ruml pratik bir öneri getirdi: İşveren vergiyi, para daha çalışanın eline geçmeden maaştan kesecekti. Böylece tahsilat düzenli hale gelecek, devlet yıl sonunu beklemek zorunda kalmayacaktı.
Bordro, maliye tarihi açısından kusursuz bir icattı. Gelir düzenliydi, ödeyen belliydi, alan belliydi. Vergi ve sosyal güvenlik primi aynı akıştan kesilebiliyordu. Çalışan kalan parayla alışveriş yaptığında ise tüketim vergileri devreye giriyordu. Modern devletin okulundan hastanesine, emekli aylığından kamu çalışanının maaşına kadar uzanan devasa döngünün önemli bir bölümü bu akışa bağlandı.
Yeni düzenleme 1943 Haziranında ABD Kongresinde kabul edildi. Tutanaklara göre⁷, Ruml Senato’da ifade verirken yanında mekanizmayı tasarlayan genç bir Hazine iktisatçısı oturuyordu. O genç, yıllar sonra serbest piyasa ve sınırlı devlet anlayışının en tanınmış savunucularından biri olacak Nobel ödüllü ekonomist Milton Friedman’dan başkası değildi.
Friedman’ın kurulmasına yardım ettiği stopaj sistemi yalnızca bir tahsilat sorununu çözmekle kalmadı. Aynı zamanda ücreti, devletin her ay görebildiği en şeffaf gelir türü haline getirdi. Mükellefin kendisi değil işvereni tarafından bildirilen, aylık düzenli ödenen, öğle arasında kıyı ötesine kaçırılamayan bir gelir. Zamanla her modern hazine bu modeli benimsedi.
Devletin ana damarı, maaş bordrosu oldu.
Bordrodan Buluta
Yapay zeka, işte devletin gelirini bağladığı o bordroyu küçültüyor.
IMF’nin Nisan 2026 tarihli senaryo notu⁸, bu tabloyu hiç süslemeden özetliyor: “Emek vergi tabanının erimesi, vergi sistemlerinin uyarlanmasını zorunlu kılacak.” Rapora göre, kurumlar vergisini artırmak küresel dünyada bu kayıpları ancak kısmen telafi edebilir. Ve bu durum özellikle de teknolojiyi dışarıdan satın alıp kullanan ülkeler için ciddi bir soruna dönüşebilir.
O ülke Türkiye.
Şimdi bir şirketin 40 müşteri temsilcisinin yaptığı işi, yapay zeka destekli 10 çalışanla yürüttüğünü düşünelim. Müşteriler aynı, iş aynı, ciro aynı. Muhtasar beyannamede ise artık yalnızca 10 isim var.
Devletin hanesine ne yazıldı? Otuz çalışanın bordrosundan gelen stopaj ve primler buharlaştı. Eskiden ücret olarak dağıtılan paranın bir bölümü şimdi yurt dışındaki yapay zeka sağlayıcısına abonelik bedeli olarak gidiyor. Şirkette kalan bölüm ise kâra dönüşüyor. Üstelik o otuz kişi bordrodan çıkınca devletin sorumluluğundan çıkmıyor.
“Devlet de artan karı vergilendirir” diyebilirsiniz. Elbette. Ama OECD’nin 2025 verilerine göre⁹, ortalama bir bekar çalışanın işverene maliyetinin yüzde 35,1’ini vergi ve primler oluşturuyor. Bu maliyetin tamamı şirket kârına dönüşse bile, aynı ülke grubu için¹⁰ kurumlar vergisinden kamuya sadece yüzde 24,1 oranında bir dönüş oluyor.
Sonuç olarak şirket aynı işi yapıyor. Devlet ise aynı vergiyi toplayamıyor.
Makineye Kamu Desteği
Üstelik devlet bu dönüşümü yalnızca izlemiyor. Finansmanına da doğrudan katılıyor.
ABD’de 2025’te yasalaşan vergi paketi, ekipman ve yazılım yatırımlarının tamamının aynı yıl gider yazılmasını kalıcı hale getirdi. Kongre’nin resmi tahminine göre¹¹ bunun on yıllık maliyeti yaklaşık 363 milyar dolar.
Avrupa Birliği indirimle yetinmeyip ortaklık öneriyor. Komisyon’un Şubat 2025’te Paris’te açıkladığı InvestAI planı¹², kamu ve özel kaynakları birleştirerek yapay zekaya 200 milyar avroluk dev bir kaynak seferber etmeyi hedefliyor.
Türkiye ise HIT-30 programı kapsamında¹³ veri merkezlerine 1,5 milyar dolar, yapay zeka donanım yatırımlarına 1,6 milyar dolar destek bütçesi ayırmış durumda. Destekler arasında vergi indirimleri, hibeler, uygun koşullu finansman ve enerji desteği var. Yapay zeka için hibe desteği, yatırım tutarının yüzde 40’ına kadar çıkabiliyor.
Teknoloji yarışında geri kalmama isteği anlaşılır. Peki, bu yarışın kamuya ne kazandıracağını ve kamu gelirlerini nasıl değiştireceğini de sorguluyor muyuz?
Bir tarafta daha fazla vergi toplaması istenen idare, diğer tarafta yatırım çekmek için vergiden vazgeçen yönetim. Aynı devlet, bugünün mükellefinden kusursuz tahsilat yapmaya çalışırken yarın vergisini topladığı insanların yerine geçecek makineyi teşvik ediyor.
Her veri merkezi bir işsiz ordusu yaratmaz. Fakat kamu desteğinin hesabı yalnızca kurdele kesilirken açıklanan yatırım miktarıyla da tutulamaz. O yatırımın oluşturacağı gelir kimlere dağılacak? Ne kadarı ülkede kalacak? Kamu, verdiği desteği hangi gelirlerle geri alacak?
Bunlar yatırım karşıtlığı değil, yatırım hesabıdır.
Bu yüzden “şirketler daha verimli olacak, ekonomi büyüyecek” cevabı tek başına yetmiyor. Büyümenin hangi kanallardan bütçeye ulaşacağını da anlatmak gerekiyor.
Devletler emeği hiç bu kadar verimli vergilendirmemişti. Yerini alan makineyi de hiç bu kadar cömertçe desteklememişti.
Son Notlar
1. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/naylon-fatura-yapay-zeka-tabanli-kasif-ile-aninda-yakalaniyor/3804685
2. https://www.irs.gov/newsroom/national-taxpayer-advocate-delivers-annual-report-to-congress-finds-taxpayer-service-was-strong-in-2025-but-foresees-challenges-for-taxpayers-who-encounter-problems-in-2026
3. https://www.gao.gov/products/gao-26- 107522
4. https://www.hmb.gov.tr/duyuru/2026-eylul-merkezi-yonetim-butce-gerceklesmeleri
5. https://cdn.gib.gov.tr/api/gibportal-file/file/getFileResources?objectKey=arsiv/fileadmin/
faaliyetraporlari/2025/2025_ faaliyet_raporu.pdf
6. https://www.hoover.org/research/greedy-hand-velvet-glove
7. https://www.finance.senate.gov/imo/media/doc/77HrgWithholding.pdf
8. https://www.imf.org/-/media/files/publications/imf-notes/2026/english/insea2026002.pdf
9. https://www.oecd.org/en/publications/taxing-wages-2026_3a5169ef-en/full-report/executive-summary_abb40a1e. html
10. https://www.oecd.org/en/publications/taxing-wages-2026_3a5169ef-en/full-report/executive-summary_abb40a1e. html
11. https://taxpolicycenter.org/briefs/review-and-assessment-main-business-tax-provisions-2025-reconciliation-act
12. https://digital-strategy.ec.europa. eu/en/faqs/ai-continent-action-plan-qa
13. https://hit30.sanayi.gov.tr/cagrilar
Bir cevap yazın